ROSE UND EFEU

Politik iktisadın eleştirisi denince akla ilk olarak Marx'ın Das Kapital'i gelir. Fakat bu durum, Marx'ın politik iktisat ekolüne mensup olmadığı anlamına gelmez. Hatta günümüzde politik iktisat denildiğinde çoğunlukla akla yalnızca Marx gelmektedir. Buna karşın David Ricardo ve Adam Smith gibi isimler, politik iktisadın siyasi boyutuyla daha az anılır.

Bu yazıda ele alınmak istenen konu, Marx dışındaki politik iktisat geleneğinin nasıl bir çatışma alanı oluşturduğudur. Marx'ı bu eleştirilerin dışında tutmak gerekir. Zira onun politik tabanı kapitalizm değil komünizmdir.

Say ve Keynes, Klasik İktisat ve Eleştirisi

Bu yazıda klasik iktisat ve bu geleneğe yönelik eleştiriler, Say ve Keynes örneği üzerinden ele alınacaktır. Say, klasik iktisadın önemli temsilcilerinden biriyken, Keynes bu geleneğe eleştirel yaklaşan isimlerden biridir. Nitekim Keynes'in düşüncesinde Sovyet deneyiminin ve özellikle Marx'ın etkisi görülür. Bu etkiler, onu laissez faire anlayışından uzaklaştıran önemli unsurlardır.

Say Yasası olarak bilinen ekonomik varsayıma göre bir malın fazlalığı, başka bir malın kıtlığıyla ilişkilidir. Arz talep çerçevesinden bakıldığında bir malın ucuzluğu, başka bir malın pahalılığından kaynaklanır.

Say Yasasının Mantığı, Sayısal Bir Örnek

Say, tüm paranın tüketime yönlendirildiğini varsaymıştır. Bu varsayım altında, bir malın arzının fazlalaşması, zorunlu olarak başka bir malın azlığı biçiminde karşımıza çıkar. Çünkü eldeki paranın alım gücünün sabit kaldığı ve tamamının tüketime gittiği kabul edilmektedir.

Örneğin 100 kalem ve 100 kâğıt üreten, her birinin değerinin 1 birim olduğu bir fabrika düşünülebilir. Bu durumda toplam tüketim 200 birimdir. Gün sonunda bu para yeniden sermaye sahibinin elinde toplandığında, sermaye sahibi 150 kalem üretmeyi tercih ederse elinde yalnızca 50 birimlik kâğıt üretimine yetecek sermaye kalır.

Keynes'in Eleştirisi, Yatırımın Rolü

Bu noktada doğal olarak akla şu soru gelir. Fabrikalar bu modelde nasıl büyüyebilir? Cevap yatırımdır. Keynes, Say'ı tam da bu noktadan hareketle eleştirir ve tüm paranın tüketime gideceği varsayımını sorgular.

Yine aynı örnek üzerinden ilerlemek gerekirse, 100 kalem ve 100 kâğıt üreten, her birim için 1 birim kazanç sağlayan bir fabrika düşünelim. Toplam tüketim yine 200 birimdir. Fabrika gün sonunda elde ettiği bu paranın 50 birimini yatırıma ayırıp 75 birimini kalem, 75 birimini kâğıt üretimine harcarsa, tüketim 150 birime düşer.

Ancak 50 birimlik yatırım, örneğin bir makine yatırımı, gün sonunda 100 birimlik bir üretim artışına yol açar. Fabrika, elde ettiği 150 birimin yine 50 birimini yatırıma ayırıp 100 birimlik üretim artışını piyasaya sürerse, toplam tüketim yeniden 200 birime ulaşır, üstelik hâlâ 50 birimlik bir yatırım söz konusudur. Sonuç olarak Keynes'in de belirttiği gibi, yatırım unsuru hesaba katıldığında bir malın bolluğu başka bir malın kıtlığı anlamına gelmez.

İki Yaklaşımın Ortak Sınırlılığı

Peki Keynes tümüyle haklı mıdır? Bu soruya kesin bir evet vermek güçtür. Zira ne malum türünden ifadelerle ekonomik teori inşa etmek, kendi içinde sorunlu bir yöntemdir. Say'ın döneminde yatırımın günümüzdeki kadar merkezi bir önemi olmadığından, onun yatırımsız bir model kurmuş olması anlaşılır bir durumdur.

Fakat Keynes'in kurduğu model de benzer biçimde kısmi varsayımlara dayanmaktadır. Tüketici, gelirinin bir kısmını harcamadan biriktirebilir ve bu durumda fabrika ya yatırımdan ya da üretimden ödün vermek zorunda kalabilir. Keynes, tüm paranın tüketime gideceğini iddia etmese de harcanacağını varsayar. Bu varsayım da Say'ın varsayımı gibi eksiktir. Marx ise kendi ekonomik ve politik teorisini kurarak bu tartışma zeminini büyük ölçüde terk etmiştir.

İbrahim Küçük, 26 Ocak 2026, Ankara